Studiedag “Verzoening” – vervolg

Sonneveld staat niet achter de klassieke leer van de “verzoening door voldoening”. In zijn visie ging Christus de ultieme confrontatie met het kwaad aan het kruis en overwon hij deze. Met de gedachte dat God iemand anders, Zijn eigen Zoon, zou laten lijden en sterven voor wat wij mensen hebben misdaan heeft hij grote moeite. Ook zou de leer van de “verzoening door voldoening” geen oude papieren hebben maar pas in de 11e eeuw geformuleerd zijn door Anselmus van Canterbury (in zijn boek Cur Deus Homo). Sonneveld presenteert een alternatief, de Christus-victor theorie. Niet naast de “verzoening door voldoening”, maar als enige alternatief. Waarom zou God de dood van Zijn Zoon nodig hebben om Zijn toorn te stillen? En wat betekent het om welkom te zijn bij een God die eerst de dood van Zijn Zoon nodig heeft?

Spreker dr. Roukema noemde anderen die ook moeite hebben met de “verzoening door voldoening” zoals Irenaeus van Lyon, dr. H. Wiersinga, dr. C.J. den Heyer, dr N.T. Wright. De Christus-victor theorie (Kol. 2:15; Openb. 5:5). Christus vat als hoofd samen of recapituleert de mensheid (Ef. 1:10). De Christus-victor theorie werd breed gedeeld in de oude kerk. Tertullianus en Cyprianus leerden als een van de eersten de “verzoening door voldoening” (satisfactio of “genoegdoening”). Daarbij werd door Tertullianus de dood van Christus niet genoemd. Cyprianus wel, maar hij noemt daarbij de “genoegdoening” niet. Anselmus sluit bij zijn leer van “verzoening door voldoening” aan bij de boeteleer. Origenes leert dat er geen wreedheid is bij God. Chrystosomus leert dat het Lam verlost van Gods toorn. Augustinus stelt de vraag of Gods Zoon moest sterven. God had ons lief vóór de dood van Zijn Zoon. De leer van de “verzoening door voldoening” komt niet expliciet bij de oude kerkvaders voor. Mogelijk omdat dit associaties zou kunnen oproepen van kinderen die vroeger werden geofferd aan demonen om rampen e.d. af te wenden. Men had moeite met een vergelijking met de God van de Bijbel die het offer van Zijn Zoon nodig zou hebben om voor ons onheil af te wenden. Interessant is ook aan wie de losprijs (“lutron”) werd betaald. Aan de duivel, zoals Irenaeus, Origenes, Gregorius van Nyssa, Augustinus (op basis van o.a. Rom. 5:9) leerden? Cyprianus Adamantius en Gregorius van Nazianze leerden dat de losprijs aan God werd betaald.

Spreker dr. Van Vreeswijk ging in op de vraag of Anselmus de ontwikkelaar is van de leer van de “verzoening door voldoening”. Eerder had Irenaeus al gezegd dat de gerechtigheid (van God) niet tekort mag worden gedaan. Anselmus gebruikte dus bestaande noties bij het ontwikkelen van zijn verzoeningsleer. Hij onderscheid daarbij twee zaken; (1) genoegdoening, gericht op het herstel van het tekort dat God is aangedaan, en (2) straf, secundair, als je niet bereid bent tot herstel. Je gaat een rover (satan) toch geen losgeld betalen! Het woord “straf” komt weinig voor bij hem. Wij hebben volgens Anselmus God in ons hele leven niet de liefde gegeven die Hem toekomt. Wij kunnen dat doel ook nooit meer halen voor God. Jezus wel. Zijn liefde is o groot dat het al onze tekorten aan liefde goed maakt. Hij noemt verder ds. Tim Keller die noemt dat God (1) vergeeft en (2) mens kan door Christus het onrecht herstellen wat hij God heeft aangedaan.

Spreker ds. Smits vertelde ons van onze plaats tegenover God. Als Jezus ons “samenvat” of recapituleert, hoe doet Hij dat dan? Theologen als Karl Barth, Dietrich Bonhoeffer en Hans Joachim Iwand hielden zich bezig met deze vraag. Volgens Iwand was Jezus waarachtig mens, de definitie van de mens en openbaarde Hij de ware God. Zonde is het onwaarachtig mens-zijn. De ware menselijkheid van Jezus was zichtbaar toen Hij voor ons tot zonde werd gemaakt (2 Kor. 5:21). Paradoxaal gesproken is bij hem: waarachtig mens-zijn = zondaar zijn. Wij laten onze plaats voor God leeg. Maar Christus bekleedt onze plaats. Hij is onze “plaatsbereider” (Joh. 14). Maar hoe is Jezus de “samenvatting” van de mensheid? Op Goede Vrijdag, als Hij door ons tot vloek en dood wordt, ondanks Zijn zondeloosheid. Op Pasen, als Hij opstaat en God vergeeft. De nieuwe Adam neemt ons eerst mee naar beneden (naar Zijn dood) om ons vervolgens mee omhoog te nemen. Wij delen in Zijn dood en opstanding. De mens is slechter dat hij denkt, en God is beter dan de mens denkt. Onze plaats voor God, om met Luther te spreken: “tegelijk zondaar en rechtvaardige”.

Spreker dr. Van Kralingen vertelt dat Jezus Christus overwinnaar is over de zonde en satan. Christus is Victor. Maar ook is er in Hem sprake van “verzoening door voldoening”. Sonneveld wijst deze gedachte af. Dr. Van Kralingen wijst op het debat hierover in de Angelsaksische wereld en noemt namen van theologen als C.H. Dodd, Leon Morris, Jim Packer, Sinclair Ferguson en Tim Keller. Uit deze wereld komt ook de term “penal substitution” (straf in onze plaats). De Bijbel is duidelijk dat Christus niet alleen onze zonden wegnam maar ook de toorn van God vanwege onze zonde stilde. Dat is de betekenis van de woorden “hilasmos”/”hilasterion” in Rom. 3:23-26 en 1 Joh. 2:2. Hij is het door God aangewezen “zoenmiddel” (zie ook Rom. 1:18). Hij wees op de schuldoffers in het OT waar het NT duidelijk naar verwijst (Hebr. 9:22). Op Jes. 53:3-5, waar van het plaatsvervangend lijden en sterven van de Here Jezus wordt geprofeteerd. Zo verstond Jezus ook Zijn dood. Hij moest de “beker drinken” die Hij van de Vader had gekregen. Een beeld van de toorn van God. Hij werd ons tot vloek. Verzoening betekent dat God ons de onze zonde niet toerekent. De Bijbelse basis van de leer van de “verzoening door voldoening” is gebaseerd op een goede doordenking in de Systematische Theologie: (1) dat God enkelvoudig is (al Zijn eigenschappen zijn in harmonie met elkaar), (2) zonde is opstand tegen God, mens doet zonde omdat hij zondig is. Er is geen conflict tussen Gods toorn en Zijn liefde (Rom. 3:35; 5:8-10; 1 Joh 4:10). Bovendien is de verzoening het werk van de drie-enige God. God is niet de boze God die door Zijn Zoon Jezus gekalmeerd moet worden. Er is samenhang tussen de gedachten van Christus-victor en “verzoening door voldoening”. 1 Joh. 3:5-8 en 4:10 maken duidelijk dat het werk van de duivel werd verbroken door het verzoenend schuldoffer van Christus. Dr. Sinclair Ferguson zegt dat de verzoening (“propitiation”) ons vergeving brengt en de macht van de duivel over de gelovigen vernietigt. Het verzoeningswerk van Christus is veelomvattend. Christus-victor en “verzoening door voldoening” zijn 2 facetten van deze prachtige diamant. Beide hangen met elkaar samen en zijn essentieel. Tot lof en heerlijkheid van Gods genade.

Spreker dr. Te Velde vraagt wat de visie van Sonneveld is op thema’s als (1) het kwaad, (2) de zonde (persoonlijke schuld?), (3) verzoening en vergeving, (4) de drie-enige God en (5) het verschil tussen de “verzoening door voldoening” en de Christus-victor leer. David zegt in Psalm 51 dat hij tegen God alleen heeft gezondigd. Zonde en kwaad lijken bij Sonneveld alleen maar te betreuren zaken. Mensen hoeven daar alleen maar van los te komen. Maar onze boetvaardigheid is daarvoor niet voldoende. Het recht van God geldt. Hij heeft recht op onze liefde en gehoorzaamheid. Zonde is het weigeren God liefde en gehoorzaamheid te geven. We mogen Gods liefde en recht niet tegenover elkaar zetten. De Heidelbergse Catechismus Vraag & Antwoord 11 vertelt dat God barmhartig is maar ook rechtvaardig is en Zijn recht opeist. De straf op onze schuld moet betaald worden. Voldoening en vergeving sluiten elkaar niet uit. Daarbij is het offer van Jezus Christus geschenk van Gods liefde (Rom. 5:8). We moeten oppassen voor de karikatuur waarin God als de boze God wordt gezien en Jezus als de Zoon die tussenbeide komt om Gods boosheid te stillen. Bij Sonneveld is Jezus Christus de mens die volledig aan God gewijd is. Zoals wij ook zouden moeten zijn. Bij de Christus-victor theorie is geen sprake van daadwerkelijke verzoening. Plaatsvervanging of plaatsvervanging is de “harde pit” van de verlossing. Jezus Christus deed wat wij niet kunnen.
De twee verzoeningsmodellen zouden geïntegreerd moeten worden. Voor Sonneveld is het of Christus-victor of “verzoening door voldoening”. Het probleem bij de Christus-victor theorie is (1) er is geen daadwerkelijke verzoening, (2) geen bedekking van schuld, (3) vloek van God is niet gedragen en (4) geen stillen van de toorn van God. De verzoening is bij Sonneveld niet constitutief maar demonstratief. Ze brengt niet echt iets teweeg, er gebeurt niet echt iets, maar er wordt alleen maar iets getoond. Verder wordt de universele macht van het kwaad “geabsorbeerd” door Christus. Maar bevrijding van schuld en macht van de zonde horen bij elkaar. Bij Sonneveld is verzoening vooral een nieuwe manier van leven die wordt ontsloten.

Comments are closed.